Heraldiek

Heraldiek, ook wel wapenkunde genoemd, is de wetenschap ter bestu­dering van het ontstaan en de toepassing van geslachts- en familie­wapens. Familiewapens zijn gekleurde erfelijke ken­tekens van een familie van zinne­beeldige bete­kenis en voor­gesteld als een wapen van een middel­eeuws krijgs­man.

(Gedeeltelijk uit Der Habet Kroniek, pag. 12 e.v.)

Ontstaan, gebruik en regels

Men gaat ervan uit dat de heraldiek of wapenkunde is ontstaan in de twaalfde eeuw, de periode waarin de adel de heraldiek bewust ging gebruiken om zich met behulp van tekens en kleuren aan de buiten­wereld kenbaar te maken. Tijdens de kruistochten is men begonnen om tekens op de wapen­schilden aan te brengen. Men wilde voor de vijand op afstand duidelijk herken­baar zijn.

De door de ridders persoonlijk gekozen tekens verschenen niet alleen op het schild, maar ook op vaandels, banieren, zadeldek en wapen­rok. Daarbij maakten zij ook nog gebruik van felle kleuren. Omdat de hitte onder de metalen helm soms ondraaglijk kon worden, werd deze ter bescher­ming voorzien van een helmkleed of dek­kleed met dezelfde kleuren als in het schild. In de strijd en op het toernooi­veld werd dit dek­kleed ge­havend en ge­scheurd. Op wapen­afbeel­dingen zien wij dit dek­kleed dan ook in franjes gedrap­peerd om de helm. Tussen de helm en het helm­teken werden in elkaar gerolde lappen stof in de kleuren van het schild als een wrong op de helm ge­plaatst. Boven op de wrong plaatste men dan het helm­teken. De gekozen tekens werden het persoonlijk ken­teken dat later erfelijk werd voor een adellijke familie.

Al gauw gebruikte men het afgedrukt in was of lak als zegel ter bekrach­tiging van officiële stukken en oor­konden. Het zegel werd dan ook een van de belang­rijkste bronnen voor de heral­diek. Na de middeleeuwen gingen al gauw ook andere groepen uit de samen­leving over tot het voeren van een wapen. Ook gebruik­ten zij hun wapen in zegellak gedrukt ter bekrach­tiging van offi­ciële stukken.

Het is een misvatting te veronderstellen dat familie­wapens alleen zouden gevoerd mogen worden door adellijke families. Het behoorde al heel vroeg tot het recht van iedere burger. Een overeen­komst in familie­naam geeft nog niet het recht om het wapen van deze "familietak" te mogen voeren. Strikt genomen mogen alleen die personen het familie­wapen voeren, als zij kunnen aantonen in rechte lijn af te stammen van de eerste drager van het wapen. De Franse revolutie zorgde ervoor dat de heral­diek in ongenade viel. Maar dat duurde niet lang. Tijdens Napoleon werd het gebruik van een wapen weer in ere hersteld. Hij schiep zelfs een volledig nieuwe adel­stand.

Een familiewapen is heraldisch onderworpen aan bepaalde regels. Heraldiek is afgeleid van het woord heraut. De wapen­herauten hadden een belang­rijke taak bij toernooien. Zij tekenden de verleende of aange­nomen adellijke wapens op in de wapen­boeken. Bij een toer­nooi moesten zij nagaan of de deel­nemers hun embleem wel terecht voerden.

Familiewapens worden in Nederland geregis­treerd door het Centraal Bureau Genea­logie.

Onderdelen van een familiewapen

Laten wij het familiewapen eens in zijn onderdelen bekijken.

Schild Dit is het belangrijkste onderdeel van het wapen. Van oorsprong kwam de vorm overeen met een echt strijd­schild. Helm De helm hoort bij het wapenschild. De meest voor­komende vormen zijn de toernooi­helm en de steek­helm. Vaak is de helm een teken dat de familie haar ere­tekens door middel van strijd had verdiend. Dekkleed Tijdens een toernooi of oorlog diende het dek­kleed als bescher­ming van de helm tegen vuil en vocht en tegen de hete zonne­stralen. Veelal omgeven de dek­kleden het schild en ze hebben bijna altijd dezelfde kleur als het schild. Wrong De wrong is een tot een worst opgerold kussentje dat op de helm lag om harde slagen van een zwaard op te vangen. De kleuren komen ook bij de wrong meestal uit het schild. Helmteken Helmtekens zijn erfelijke versieringen geplaatst boven op de helm.